Je hoort het tegenwoordig niet zoveel meer, ik in ieder geval niet, dat mensen een gesprek waarin iemand om één of andere reden over de tong gaat, beëindigen met de conclusie dat die persoon wél een hoge gunfactor heeft. Vaak is het eigenlijk geen conclusie, maar een verklaring voor het feit dat hij/zij/hen in weerwil van allerlei miskleunen maar kan blijven knoeien alsof het niks is.

Zo’n persoon is bijvoorbeeld mijnheer Versteegh, tweede nestkastcommissaris van het rayon Zutphen-West, die nog geen specht van een boomklever kan onderscheiden, maar desondanks wel heel vrolijk en enthousiast is, plezierig in de omgang, en vogels in het algemeen een enorm warm hart toedraagt.

In de vergadering over zijn functioneren zegt dan tenslotte iemand zoiets als: ‘maar hij heeft natuurlijk wel een hoge gunfactor’.

Dus hij blijft, met als gevolg dat er verkeerde vogelhuisjes aan de verkeerde bomen komen te hangen en de boomklevers (letterlijk) voor een dichte deur staan, wat spechten om voor de handliggende redenen juist heel erg leuk vinden, ik bedoel: heel erg leuk hadden gevonden, want zij op hun beurt zitten te kijken met hele rare hokjes, met een ingang aan de zijkant, waar ze echt geen snars van begrijpen.

En dat dus dankzij de gunfactor van mijnheer Versteegh. Hóge gunfactor, om precies te zijn. Waaruit ik trouwens altijd heb opgemaakt dat eigenlijk iedereen een gunfactor heeft, maar dat alleen de mensen met een hoge gunfactor het vermelden waard zijn. Wat natuurlijk wel logisch is, want prutsers met een lage gunfactor vliegen er meteen uit (no pun intended) en daar hebben we het niet meer over. En succesvollen hebben geen gunfactor nodig, want die hebben alles al. Of nou ja, bijna alles.

Ik ontwijk hier de vraag die ik mezelf zou kunnen stellen: heb ik een gunfactor, en zo ja, is die hoog of laag? Ik ben nooit te beroerd om kritisch naar mezelf te kijken, maar er zijn grenzen aan wat ik op een zondagmiddag aankan. Dus als u het goed vindt, verdring ik de vraag nog even.

Wat me brengt bij een recenter fenomeen, dat ook over gunnen gaat (en over verdringen). Het ligt in het verlengde van de gunfactor. Het is een soort kleineren met een omweg, maar dan nadát iemand finaal door de mand gevallen is. Na zo’n afgang zeggen de omstanders: ‘je zou hem/haar/hen gunnen dat…’ waarna een eigenschap of omstandigheid volgt die de persoon niet heeft maar die wel zou hebben geholpen in diens loopbaan, of die zelfs zou hebben voorkomen dat het zo ontluisterend afliep.

Stel dat meneer Versteeg geen hoge gunfactor had en dus zijn loopbaan als nestkastcommissaris roemloos had moeten eindigen, dan zouden mensen zeggen: ‘je zou hem gunnen dat hij het zelf gezien had’, of: ‘je zou hem gunnen dat iemand hem dat eerder had gezegd’.

Nu ik het zo opschrijf, vind ik het nogal schijnheilig. Eigenlijk. En laf. Al die omstanders die opeens doen alsof ze geen oordeel hebben/hadden. Nee, niemand heeft de ongelukkige mijnheer Versteegh het laatste zetje gegeven, de hele ontmaskering was welbeschouwd een onvermijdelijke lotsbeschikking.

Eh… dit blog wordt steeds grimmiger, geloof ik. Leest u vooral door, ik ga proberen er een draai aan te geven.

Met een hele bijdetijdse en fijne variant van gunnen, die niemand niks aangaat, maar alleen onszelf. Hoe leuk is dat!?

Heel erg leuk, want het is dé manier om iets te doen wat je eigenlijk niet wilt doen (om welke reden dan ook).

Laat ik mezelf als voorbeeld nemen, zodat u niet denkt dat ik de hele tijd op anderen (inclusief u) zit te vitten.

Ik ben dol op brownies. Maar mijn betere ik vindt dat niet goed, want veel te veel suiker en vet en noem maar op. Dus als ik ze toch eet, sterker nog als ik ze eerst zelf maak en dan ook nog eens zelf opeet, zeg ik: ‘dat gun ik mijzelf gewoon’.

Tegen niemand in het bijzonder en vooral tegen mijzelf.

Het is volgens mij een klassiek geval van cognitieve dissonantie reductie.

Eh…

Wat ik doe (brownie eten) komt niet overeen met hoe ik over mijzelf denk (weldenkende man die om zijn gezondheid geeft) en dus probeer ik dat recht te breien, in dit geval door van de brownie een geschenk te maken dat ik mezelf geef. Niks geen ongezonde suikers en vetten maar een prachtig cadeau dat die aardige meneer Poort mij uit de goedheid van zijn hart welwillend toestopt!

Snik…

De hele truc om van dissonantie naar consonantie te komen (=rechtbreien), en tevens een fijne bijkomstigheid, is dat ik dus tegen mijzelf zeg dat ik het verdien. Mag ik ook eens genieten? Ja!

Vraag me niet waarom, want dat doe ik óók niet. Die brownie is een onvoorwaardelijke gunst.

Jezelf verwennen is het helemaal!

Hoera!

Doe het ook!

En geniet ervan!

(Pfoe… blog gered.)

p.s. De theorie over cognitieve dissonantie is zo ongeveer de enige nog overeind gebleven theorie die ik tijdens mijn studie psychologie leerde. Alle andere bleken nep. Als in: vervalst. Bij elkaar geknipte en geplakte en uit de duim gezogen data over gemanipuleerde dan wel verzonnen proefpersonen. Gelukkig heeft de wetenschap een hoge gunfactor (vind ik dan).

p.p.s. de foto is van Wikimedia Commons.

Goed, de Tour de France is weer achter de rug en hét woord van dit jaar was ‘limiet’. Vorig jaar was het ‘hongerklop’, maar de redactie had bij de evaluatie waarschijnlijk geconcludeerd dat dat een nogal mager begrip was om alles wat er te zien was mee te verklaren en bovendien geconstateerd dat de mannen achter de microfoon zich er behoorlijk belachelijk mee hadden gemaakt.
Goed gezien!
Want hongerklop als de kern voor een theorie van alles, daar heb je niet zoveel aan. Had ik hun ook wel kunnen vertellen. Het heeft maar één hele letterlijke betekenis en geen enkel fijn synoniem, dus je bent al snel klaar met variaties op het thema, en al helemaal met variaties op de uitleg van wat de wielrenners allemaal doen.
Ik bedoel, het is nogal simpel: te weinig eten = hongerklop = langzaam fietsen. Meer is er niet van te maken. Ja, eventuele aanvulling: heel langzaam fietsen = omvallen. Maar dan heb je het wel gehad.
Nee, dan ‘limiet’. Dat is een geweldig begrip! De commentatoren van de televisie begonnen er al meteen in de eerste week flink mee te oefenen en ik kon horen dat ze er echt plezier aan beleefden. Om te beginnen probeerden ze alle voorzetsels die ze maar konden vinden. Een renner was ‘op de limiet’, ‘aan de limiet’, ‘over de limiet’, ‘in de limiet’, et cetera. Vervolgens experimenteerden ze met ‘zijn limiet’ in plaats van ‘de limiet’, om het wat persoonlijker te maken, denk ik, en zodoende de indruk te wekken dat ze van alle renners gegevens hadden over hun privé-limieten.
Dat was natuurlijk niet waar. Want zoals gewoonlijk kwamen ze telkens na een bewering over iemands limiet daar weer van terug, meestal omdat ook de renner weer terugkwam, maar dat was nu net het heerlijke van ‘limiet’, want dat bleek een rekkelijk begrip.
Ook heel handig.
Daar had de redactie natuurlijk over nagedacht.
Een ’limiet’ heeft bandbreedte. Als de verslaggevers een slag om de arm wilden houden, en dat wilden ze de hele tijd, ook al zou je dat niet denken gezien de eeuwige stelligheid van hun beweringen, dan zeiden ze: ‘hij rijdt in het rood’. Daarmee maakten ze het spannend door onzekerheid in het spel te brengen, terwijl ze toch heel deskundig overkwamen.
Er zijn zeker twaalf etappes gewonnen door mannen die in het rood reden. Heroïsch! Want dat rood waar die mannen in zaten, ik heb daar studie van gemaakt, dat is dus wel ‘door de limiet’ maar niet ‘over de limiet heen’, kortom, het ging over renners die ‘ver aan hun reserves zaten’ en toch doorfietsten.
Op ‘pure wilskracht’.
Dat is ook heel erg heldhaftig.
Wilskracht, dat is wat je overhoudt aan het einde van je Latijn. Een doorgewinterde fietser kan dan zijn grenzen nog wel oprekken, maar iedereen weet dat een mens zoiets niet ongestraft kan doen. Ook oprekken houdt een keer op. Na rood komt toch onvermijdelijk zwart.
Ja, wielrennen is afzien, dat bleek maar weer eens en ‘limiet’ was het veelbetekenende woord waarmee alles wat daaronder viel telkens het mooist te beschrijven was.
Het was zo’n beetje de redding van de hele Tour de France-verslaggeving.
Blijven we wel met de vraag zitten welk woord de mannen volgend jaar kunnen gebruiken.
Ik zou ’evenwicht’ nemen. Dat woord heeft net als ‘limiet’ een letterlijke en een figuurlijke betekenis, oneindig veel synoniemen die al even dubbelzinnig zijn, en het raakt de kern van wielrennen: je moet op je fiets blijven zitten.
Dat bleek dit jaar wel een dingetje, en, geloof mij, dat is volgend jaar hét excuus voor iedere roemloos verloren etappe. Ik voorspel nog meer Nederlanders die tegen de grond gaan en meteen na de val uit (hun) evenwicht zijn.
Of ván hun evenwicht.
Door de balans.
Buiten het lood.
Terwijl Froome gewoon weer naar een top van de berg kluunt of onderweg drie maal van fiets wisselt en doorrijdt alsof er niks aan de hand is.
In het geel.

Jeukwoorden, daar hoor je ook veel over tegenwoordig. Ja, zo veel, dat ‘jeukwoord’ ook weer een jeukwoord wordt. Kreeg er meteen uitslag van. Niet van het woord zelf, maar van de hele hausse er omheen.
Op eens is dat iets.
Bij mij op het werk deed iemand op intranet een oproep om al die woorden eens met z’n allen op te sommen. Hoe bizar is dat, ambenaren vragen naar irritante woorden? De wereldkampioenschappen boter op je hoofd.
Ja, ik ben zelf ook een ambtenaar. Lastig om dan kritisch te zijn, want voor je het weet, doe je uit de hoogte en ben je een soort matennaaier.
Hm… Toch dit blog.
Lees vooral verder.
Jeukwoorden verzamelen is ook veel te makkelijk. Taal is overal en iedereen bemoeit zich er mee of heeft er verstand van, dus binnen de kortste keren heb je enorme lijsten van ‘krabwaardige’ woorden (om er eens een te noemen, ik bedoel ‘waardig’, dat plakt iedereen tegenwoordig overal achter alsof het niets is… eh, het is ook niets, ja, een klef allemansvriendje voor gemakzuchtige schrijvers).
Het gaat dan ook niet om die woorden, maar over mensen, want die gebruiken al die woorden.
Of misbruiken ze, dat mag u zelf zeggen.
Hoe dan ook, ze doen dat niet zomaar. De mensen.
Mensen? Ik zal specifieker zijn en de hand in eigen boezem steken, ik bedoel beleidsmakers. Notitieschrijvers.
Ik heb daar een theorie over en die is heel simpel.
Ja, dat kan ook.
Hier komt-ie.
Taal heeft twee doelen: verhullen en onthullen. Beide met hetzelfde resultaat: vaagheid.
Eerst verhullen.
In tegenstelling tot wat iedereen denkt, gebruiken veel mensen taal om dingen níét te zeggen, om iets vaag te houden.
Veel mensen zijn namelijk nogal eens bang om te zeggen waar het op staat. Als ze bijvoorbeeld moeten opschrijven dat er minder subsidiegeld komt voor zwemlessen aan goudvissen (op zich een begrijpelijke maatregel), maar boze reacties vrezen van de vereniging van zweminstructeurs, dan schrijven ze op dat ‘de financiële budgetten neerwaarts worden bijgesteld’. Zwart op wit ziet het er dan niet zo harteloos uit en bovendien laten ze heel handig in het midden wie dat geld heeft geschrapt.
Zie hier: verhullen.
Helpt niet. Want die instructeurs worden toch pissig en komen voor het kantoor van de beleidsmakers demonstreren met spandoeken (‘Geen les voor vis is een gemis!’).
Verhullen is van korte duur.
Ónthullen al helemaal.
Beleidsmakers zijn natuurlijk vooral denkers. Hun grootste zorg is om op papier te krijgen wat in hun hoofd zit. Op zich een goed begin, maar wat in hun hoofd zit, begrijpen ze meestal alleen zelf.
Of heb ík dat alleen?
Hoe dan ook, wel jammer.
David Ogilvy, schreef eens een memo met tien ‘hints for good writing’. Zijn stelling was dat ‘people who think well, write well’. Ik waag dat te betwijfelen, want je hebt denken en denken. Een tijdje gelden hoorde ik een minister op het nieuws zeggen: ’Onnodige geluidsniveaus die te hoog zijn gaan we beperken’.
Ik bedoel maar. Zo iemand kan heus wel denken. Maar sommige denkers zijn al blij als wat ze hebben bedacht eruit is. Hun doel is om te onthullen. Wat daarna komt, zien ze later wel.
Meestal onbegrip en verwarring.
Beide doelen, verhullen en onthullen, resulteren dus in vaagheid.
Een goed woord kan dan helpen.
Die raad heb ik niet van mijzelf. Het is regel één van de vorig jaar overleden William Zinnser: ‘Don’t make lazy word choices’.
Het zou namelijk al heel wat zijn als iedereen eerst goed nadacht over wat een woord precies betekent. Dat staat in een woordenboek.
Ja, jongens en meisjes, dat is gedoe, maar daarna is er veel minder verwarring. en dat is fijn.
Mijn aanvulling zou zijn: gebruik geen toverwoorden.
Daar zijn jeukwoorden niks bij; die zijn irritant, maar daar heb je het dan wel mee gehad. Toverwoorden daarentegen zijn bedrieglijk. Vileine woorden die heel wat lijken, maar niks zijn. Toen ik voor het eerst in een notitie het woord ‘betekenisvol’ las, heb ik – ongelogen! – een dik uurgeprobeerd om erachter te komen wat de schrijver (en een tiental andere schrijvers die ik op internet tegenkwam) ermee wilde(n) zeggen.
Zoiets verzin je niet.
Ik bedoel, betekenisvol!
Vaag!
Toch had je in die tijd in één klap een vergadering aan je zijde als je zei dat iets wel of niet betekenisvol was. Zat iedereen te knikken of te schudden.
Gewoon gevaarlijk!
Later gebeurde hetzelfde met ‘de bedoeling’. Als je je ernstig liet ontvallen dat het niet om het doel maar om ‘de bedoeling’ ging, stond iedereen paf om zoveel inzicht. En niemand die vroeg wat je bedoelde.
Eh… dat is niet grappig bedoeld.
En dat ook niet.
…

Weet u wat ook steeds vager wordt? Het voorzetsel ‘uit’. Dat zetten mensen tegenwoordig maar te pas en te onpas voor een werkwoord. Wat eerst met ‘in’ gebeurde (inregelen, inkopiëren, inplannen), gebeurt nu ook met ‘uit’ . Laatst kreeg ik van iemand een automatisch antwoord op een mailtje: «Ik ben momenteel niet aanwezig. Deze inbox wordt niet uitgelezen.»
Hm. Je inbox uitlezen? Dat is sowieso al geestig. Je outbox inlezen, kan vast ook. Maar goed, wat als je hem uit hebt, die inbox? Aan iedereen vertellen hoe mooi het was? Moet er niet aan denken.
Een mevrouw vroeg mij laatst of ik al een antwoord op haar uitvraag had. Pardon? Uitvraag? Had ik een romantisch signaal gemist? Zou me niets verbazen, maar dat was het niet. Nee, uitvragen, dat was… eh, weet ik eigenlijk niet.
Onzinnig.
Vind ik.
Derde voorbeeld: uitzetten. In een vergadering zei iemand dat zij beleid had uitgezet. Maar ze bedoelde dus aan.
Eigenlijk.
Beleid uitzetten is ermee beginnen. Aanvangen. Implementeren (ik wacht trouwens popelend op de eerste die inplementeren schrijft, lijkt me geweldig! Maar dan om het evenwicht te bewaren ook imvoeren schrijven). Mijn eerste associatie was trouwens paling. Kun je ook uitzetten. Zou handig zijn bij sidderalen. Eh… Volgt u mij nog? Nog een voorbeeld dan: uitonderhandelen (twee voorzetsels achter elkaar, het kan niet op). Je doet zaken en een hele tijd rommel je op hoofdlijnen wat afspraken bij elkaar om die dan op het laatst uit te onderhandelen. Dan ga je verder op de details in, denk ik. Tot je het eens bent. Of je houdt er mee op, kan ook. Ik ben heel vaak uitonderhandeld. Heb ik er gewoon genoeg van. Ik kan er trouwens ook niks van.
Laatste: uitbehandeld zijn. Die is ook verwarrend, want de betekenis hangt af van de persoon die het zegt. Als een dokter uitbehandeld is, zit zijn werk erop, als zijn patient het zegt, zit zijn leven erop. Tenzij de dokter dus zelf ziek is, maar dat begrijpt u ook wel.
Korte tussentijdse mijmering: ik weet dus niet waarom dit fenomeen van die overbodig vastgeplakte voorzetsels de kop op steekt. Ja, voorzetsels. Meervoud. En niet alleen ‘in’ en ‘uit’. Met ‘af’ kan het ook.
Een politieman op de tv zei laatst dat hij een verdachte had afgehoord. Dat bleek horen en afronden tegelijk. Of zoiets. Finaal verhoren.
Afhoren, zou ook een eilandengroep bij IJsland kunnen zijn
Dat ‘finaal’ als een betekenis van ‘af’ leek me nog wel plausibel, tot ik op de tv een ongediertebestrijder hoorde zeggen dat hij de hele kolonie kakkerlakken had afgedood.
Eh… afdoden?
Eek!
Dat is heel erg vermoorden, denk ik. Als je het googelt krijg je er ook plaatjes van te zien, maar die zijn dan van een old school death metalband uit Denemarken, Undergang, hun eerste album om precies te zijn: Indhentet af Døden (ingehaald door de dood). Toepasselijk, maar maar ik wordt oud denk ik, want old school death metal? Ik vind dat om een of andere reden sneu klinken, maar voor die jongens is het hun hele leven.
Ook wel weer grappig.
Eigenlijk.
Maar goed, die voorzetsels voor werkwoorden. Mijn analyse van de koude grond is dat het gewoon deftigdoenerij is. Hoe langer een woord hoe interessanter. Nergens voor nodig, dus niet meer doen.
Of het is verholen twijfel. Heimelijk een schepje er bovenop om te verhullen dat je het niet zeker weet.
«Ik heb die kakkerlakken echt helemaal tot op de bodem doodgemaakt! Heus!»
Terwijl ze dus nog een beetje bewegen.
Voorzetsel erbij om niet ingehaald te worden.
Door de waarheid.
Da’s vaak veel enger dan de dood.
Afschuwelijk.

Had ik al eens verteld dat ik een kommaneuker ben? Daar kan ik niets aan doen, zo ben ik geboren. Ja, met een rood potloodje in mijn hand. Ik kwam met een schreeuw ter wereld omdat de vroedvrouw ‘Hij heb mooie zwarte haar,’ riep toen ze m’n kruin zag.
Een schreeuw van afschuw, ja.
Het is een ziekte.
Een soort allergie. Ik krijg van een allerlei dingen jeuk. Zoals van deftigdoenerij. Dat is de neiging om gewone dingen ingewikkeld op te schrijven met het doel om belangrijk over te komen. Schone schijn in tekst.
Een voorbeeld.
Het begint met een gewoon woord (zinnen kun je ook eindeloos deftig maken, maar ik begin simpel). Neem ‘samen’. Dat vind ik wel een mooi woord. Het is ook fijn om te gebruiken. ‘Mijn goudvis en ik gaan samen naar zwemles.’ Daar houd ik van, van dat soort mededelingen. Lekker duidelijk. Je ziet het meteen voor je.
Maar om een of andere reden willen sommige mensen dan iets anders met zo’n woord. Iets deftigers. Ik weet niet waarom. Doet er ook niet toe. Maar als ze het doen, deftig, komt er een zin als deze: ‘Mijn goudvis en ik gaan gezamenlijk naar zwemles.’
Opeens heeft goudvis in plaats van zijn blauw-met-gele-stippen-zwembroek zo’n hansop uit de 19e eeuw aan. Heel fatsoenlijk hoor, maar ik ga wel stil op de tribune zitten wachten tot de les is afgelopen.
Mensen die deftig willen doen niet. Die zien nog meer mogelijkheden: ‘Mijn goudvis en ik gaan in gezamenlijkheid naar zwemles.’ Het is nu gekleed zwemmen, en als het even kan zonder water, om te voorkomen dat zijn goeie goed eronder lijdt.
‘In gezamenlijkheid’, wat is dat? Iets heel akeligs. En ook iets ingewikkelds, want ‘in gezamenlijkheid’, dat is toch iets anders dan ‘samen’. Ik zie nu heel plan van aanpak voor me, waarin taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden staan, want zo’n zwemles, dat is een heel project, met kansen (diploma) en bedreigingen (verdrinking), mijlpalen (het diepe), doelen, resultaten, kortom, het echte werk.
Dat is saai. Ik wil gewoon samen met goudvis naar zwemles. Dus dat hebben we gedaan. We zijn gewoon gegaan, goudvis en ik.
Samen.
En weet u wat? Mijn rode potloodje blijft drijven!

p.s. 1: Het fenomeen deftigdoenerij is uitgevonden door Charivarius, een vermaard kommaneuker uit de eerste helft van de vorige eeuw. Ja, kinderen, dat was toen alles nog mono, zwart wit en 2D was.

p.s. 2: Tja, in mijn vorige blogs figureerde nog wel eens een cavia, maar die heb ik weg moeten doen. Iemand die mijn blogs altijd leest, wees me erop dat er een boek is verschenen van Pauline Cornelisse, getiteld ‘De verwarde Cavia’. Gaat ook over een cavia met menselijke trekken. Hoe bizar is dat? Om nu te voorkomen dat iedereen denkt dat ik dat idee van haar heb gestolen, is Cavia nu dus een goudvis. Mocht die Pauline het idee van mij hebben gestolen (god mag weten hoe), wordt ze bedankt. Ik heb zowat een middag lopen nadenken over een ander dier.